Rekolekcje w drodze

Wśród splatających się ze sobą wielorakich motywów oraz celów pielgrzymowania na czoło wysuwa się pobożność, udział w aktach kultu, korzystanie z duchowych darów (sakramenty święte, słowo Boże, odpusty, łaski związane z wybranym miejscem). Podobnie jak w całej chrześcijańskiej pobożności, pojawia się w tym przypadku pragnienie dziękczynienia, uwielbienia, prośby bądź przebłagania.

Pielgrzymi ufają, że te tradycyjne intencje pomnażane są przez sam fakt trudów drogi oraz szczególne działanie Bożej łaski w pielgrzymkowym sanktuarium. Na uwagę zasługuje motyw ascetyczny i pokutny. Wysiłek związany z udziałem w pielgrzymce, cierpliwe znoszenie trudów podróży mają swój wychowawczy wpływ na człowieka, zarazem mogą być ofiarowane jako pokuta za grzechy własne i bliźnich. Pielgrzymi są przedstawicielami swoich rodzinnych środowisk i parafii. W drogę zabierają intencje osób, które pozostały w miejscu zamieszkania i liczą na wstawienniczą modlitwę w miejscach świętych. W syntetyczny sposób charakteryzuje cele pielgrzymki papieska bulla „Incarnationis mysterium” wydana z okazji Wielkiego Jubileuszu roku 2000: „Pielgrzymka jest praktyką czynnej ascezy i pokuty za ludzkie słabości, wyraża nieustanną czujność człowieka wobec własnej ułomności i przygotowuje go wewnętrznie do przemiany serca. Przez czuwanie, post i modlitwę pielgrzym postępuje naprzód drogą chrześcijańskiej doskonałości, starając się dojść z pomocą łaski Bożej do człowieka doskonałego, do miary wielkości według pełni Chrystusa (Ef 4, 13)” (n. 7). Pielgrzymowanie jest zatem szczególną formą obcowania z Bogiem, poszukiwaniem źródeł wiary oraz sensu ludzkiej egzystencji.

Zadania duszpasterskie

Pielgrzymki stanowią dla Kościoła wielką wychowawczą i ewangelizacyjną szansę, nawet wówczas, gdy inspirowane są w sposób oddolny, nieinstytucjonalny. Nazywa się je często rekolekcjami w drodze. Intensywność religijnych przeżyć i wpływów jest z reguły większa niż w zwyczajnym duszpasterstwie. Składa się na to element obiektywny – czas, możliwość wielogodzinnego, a nawet wielodniowego przebywania w duszpasterskiej grupie. Z drugiej strony – subiektywnie – zauważa się, że człowiek podczas pielgrzymki skłonny jest do większego otwarcia na nadprzyrodzone wartości. Zdarza się, że na pielgrzymkę chętniej wyruszają osoby słabsze religijnie. Zachęca ich atrakcyjność przeżyć. Rodzi to niepowtarzalną szansę ewangelicznego oddziaływania, a co za tym idzie – pomocy w odkryciu na nowo źródeł wiary.
Duszpasterstwo pielgrzymkowe w punkcie swego wyjścia ma poniekąd ułatwione zadanie. Sam pątniczy ruch w znacznej mierze zwiera oddolną dynamikę. Na duszpasterstwie spoczywa ukierunkowanie, ugruntowanie i uwznioślanie motywów, które często rodzą się spontanicznie. Chodzi najpierw o właściwe ułożenie hierarchii wartości, a to wiąże się z zapewnieniem na wskroś religijnego charakteru pątniczym wędrówkom i podbudowywanie ich teologicznymi motywami. Sprawa nie polega na eliminacji innych motywacji, ale takim ułożeniu programu, by dominowały w nim akty religijne, a wszystkie inne przeżycia były im podporządkowane. Unikać należy zatem sytuacji, w których pielgrzymka staje się li tylko turystyką religijną, a tym bardziej zwykłą wycieczką.
Warunkiem wstępnym dla dobrego duszpasterskiego wykorzystania pielgrzymki jest przyjęcie jej programu. Składa się nań zaplanowanie uczestnictwa w nabożeństwach, zwłaszcza Eucharystii, życiu sakramentalnym, głoszeniu słowa Bożego. Nie bez znaczenia są także przeżycia związane z kulturą chrześcijańską. Najlepiej, gdy grupie towarzyszy duszpasterz czuwający nad realizacją tegoż duchowego programu. Niewykluczone, że osobą odpowiedzialną stanie się odpowiednio przygotowany animator świecki.
Pielgrzymki, jak wspomnieliśmy, nazywane bywają rekolekcjami w drodze. Adhortacja Apostolska „Cathechesi tradendae" wskazuje, że są miejscem katechezy. Mogą przynieść „bardzo wiele korzyści duchowej, jeśli tylko jeden i ten sam poważny temat zostanie wybrany do rozważania, zwłaszcza życie Chrystusa Pana, Najświętszej Maryi Panny i świętych” (n. 47). Chodzi zatem o przygotowanie cyklu homilii, kazań, katechez, rozważań bądź innych pogadanek o religijnym charakterze, które będą wygłaszane podczas drogi.
Pielgrzymka jest dla jej uczestników rodzajem apostolskiej szkoły. Przebywanie dłuższy czas w grupie stwarza wiele okazji do wzajemnej służby, ale też uczy zaangażowania w życie Kościoła. Wymieńmy np. przygotowywanie liturgii, konieczność pomocy niepełnosprawnym, pełnienie rozmaitych dyżurów na rzecz wspólnoty. '57spominaliśmy już, że pielgrzymka jest również „apostolstwem w drodze”. Pielgrzymi mają liczne okazje, by publicznie wyznać swą wiarę i dać chrześcijańskie świadectwo wobec przygodnie spotkanych osób.
Aby wyjazd spełniał wymogi stawiane kościelnym pielgrzymkom, musi mieć religijny program, odpowiednie duchowe przygotowanie grupy oraz przewodnika (duchownego lub świeckiego). Trzeba równocześnie zwrócić uwagę, czy przygotowanie grupy odpowiada wymogom cywilnego prawa. Chodzi m.in. o zapewnienie bezpieczeństwa poruszania się, ubezpieczenia od następstw nieszczęśliwych wypadków, opieki uprawnionych do prowadzenia grup osób (pilot, przewodnik), zawarcie odpowiednich umów z biurem pielgrzymkowym, przewoźnikiem i innymi usługodawcami.

Etapy pielgrzymki

Duszpasterstwo pielgrzymkowe ma swe etapy. W tradycji są one często nazywane stacjami pielgrzymki. W zależności od rodzaju pielgrzymki i długości jej trwania ulegają zmianom proporcje poszczególnych stacji. Na ostateczną strukturę duszpasterskiego programu ma także wpływ rodzaj pielgrzymki, jej skład osobowy, sposób poruszania się, punkt docelowy i inne warunki jej towarzyszące.

Przygotowanie dalsze i bliższe

Przygotowanie pielgrzymki odbywa się w miejscu zamieszkania pielgrzymów. Składają się nań elementy duchowe i organizacyjne. Do pierwszych należy ukształtowanie właściwych motywacji i oczekiwań pielgrzymów oraz nastawienie do jak najowocniejszej asymilacji religijnych treści i przeżyć. Zachęcić trzeba zwłaszcza do intensywnego życia sakramentalnego, które stanowi zawsze serce chrześcijaństwa, a więc do spowiedzi przed wyjazdem i codziennej Komunii św. (należy liczyć się jednak z tym, że w grupie są osoby niemogące przystąpić do tych sakramentów). Nastawić do częstego (codziennego) udziału we Mszy św. i innych nabożeństwach. Następnym zadaniem jest integracja grupy, by stała się ona rzeczywiście wspólnotą pielgrzymującego Kościoła. Pomoże w tym wzajemne poznanie i przedstawienie się osób, chwila towarzyskiego spotkania, próba pieśni, rozdzielenie zadań na przyszłą pielgrzymkę. Cenną rzeczą jest aktywne włączenie wszystkich pielgrzymów w realizację duszpasterskiego programu. Może to być odpowiedzialność za przygotowanie modlitw, liturgicznych funkcji, opracowanie krótkich pogadanek dotyczących odwiedzanych miejsc, opieka zdrowotna itp.
Zapewnienie dobrej organizacji pozytywnie wpływa na odbiór duchowych treści pielgrzymki. Składa się nań najpierw zapoznanie z programem, trasą, warunkami udziału, regulaminem, koniecznym wyposażeniem, rozdanie materiałów pomocniczych, identyfikatorów itp. Wcześniejsze zainteresowanie trasą i miejscami godnymi obejrzenia pomoże w przyszłym skoncentrowaniu uwagi pielgrzymów na sprawach najważniejszych. Sprzyjać będzie głębszemu odbiorowi przeżyć, trafnej interpretacji chrześcijańskiego znaczenia nawiedzanych obiektów.
W okresie przygotowania odbywają się wspólne Msze św. bądź inne nabożeństwa z odpowiednią homilią (konferencją) oraz spotkania organizacyjne. Przewodniczy im duszpasterz grupy. Biorą w nich udział inne osoby odpowiedzialne za organizację: przedstawiciel biura pielgrzymkowego, pilot, przewodnik. Pomocne są tu prelekcje dotyczące odwiedzanych miejsc oraz środki audiowizualne: przeźrocza, filmy, mapy, przewodniki itp.
Bezpośrednio przed wyruszeniem w drogę lub dzień wcześniej odbywa się nabożeństwo na rozpoczęcie pielgrzymki. Składa się nań Msza św. lub inne nabożeństwo z odpowiednią homilią zakończone specjalnym błogosławieństwem pielgrzymów. Wzory tego rodzaju nabożeństw znajdują się w „Obrzędach błogosławieństw dostosowanych do zwyczajów diecezji polskich”. Nabożeństwo jeszcze raz, w syntetyczny sposób przypomina cele pielgrzymki, zachęca do ożywienia intencji pielgrzymowania, nastawia do religijnych przeżyć, jest momentem oddania się na czas drogi pod Bożą opiekę. Trzeba dać pielgrzymom okazję do skorzystania z sakramentu pokuty, by podczas całej pielgrzymki mogli pełniej korzystać z Bożych łask.

Nawiedzenie miejsc pielgrzymkowych

Droga do celu głównego pielgrzymki, jak i celów pośrednich, jest doskonałą okazją do wspólnej modlitwy, religijnych rozważań i umacniania pielgrzymiej wspólnoty. Wędrówka stanowi okres systematycznego przekazu treści, o których była już mowa wcześniej. Wykorzystuje się go aktywnie w celu przygotowania do szczytowego przeżycia, jakim będzie nawiedzenie sanktuarium.
Jeśli pielgrzymka jest dłuższa, nawiedzenie świętych miejsc (sanktuariów, kościołów, kaplic itp.) ma miejsce wielokrotnie. Owe etapowe cele stanowią kolejne stacje przygotowujące do szczytowego przeżycia. W pewnym sensie narasta intensywność duchowych doznań, by osiągnąć swe apogeum podczas pobytu w sanktuarium, które stanowi główny cel podróży.
Przed nawiedzeniem należy wstępnie objaśnić religijne znaczenie sanktuarium i zachęcić do skorzystania ze specyficznych dla niego łask, np. odpustu, wstawiennictwa lokalnie czczonych świętych patronów. Pierwszym aktem powinna być wspólna modlitwa pielgrzymów przed Najświętszym Sakramentem lub w innym centralnym dla danego ośrodka miejscu (cudowny obraz, relikwie świętego itp.). Wskazane jest wykorzystanie modlitw i pieśni charakterystycznych dla miejsca. Szczytowy moment stanowi udział w Eucharystii. Jeśli przepisy liturgiczne pozwolą, zaleca się dobranie formularza Mszy św. związanego z nawiedzanym miejscem.
Pomijamy dokładniejsze omówienie duszpasterstwa w sanktuariach, odsyłając do bardziej szczegółowych opracowań. Prawo kanoniczne nakłada na tego rodzaju miejsca obowiązek „zapewnienia wiernym obfitszych środków zbawienia przez gorliwe głoszenie słowa Bożego, przez odpowiednie ożywienie życia liturgicznego, zwłaszcza przez sprawowanie Eucharystii i pokuty oraz przez kultywowanie zatwierdzonych form pobożności ludowej” (kan. 1243, § 1). Duszpasterstwo w pątniczych ośrodkach ofiaruje zwykle pielgrzymom możliwość uczestnictwa we Mszy św., skorzystanie ze spowiedzi, religijne konferencje. Każde z miejsc posiada swoje lokalne tradycje pobożnościowe: procesje, czuwania i apele modlitewne, nabożeństwa do Matki Bożej i świętych patronów, Drogę Krzyżową, Dróżki Maryjne, odsłonięcie świętego obrazu, religijne misteria, cześć relikwii, błogosławieństwa itp. Często znajdują się tam siedziby religijnych ruchów i stowarzyszeń (np. Rodzina Różańcowa, Apostolstwo Modlitwy, Rycerstwo Niepokalanej) oraz chrześcijańskie poradnie (np. życia duchowego, rodzinna, powołaniowa). Obok ściśle religijnej działalności organizowane są imprezy związane z szeroko rozumianą chrześcijańską kulturą: ekspozycje muzealne, wystawy, koncerty, filmy, przedstawienia, kongresy, prelekcje itp.
Grupa pielgrzymkowa włącza się w duszpasterski program przygotowany przez nawiedzany ośrodek. Korzysta też z okazji obejrzenia chrześcijańskich zabytków i pamiątek. Tutaj ważną pomoc niesie odpowiednio przygotowany przewodnik. Można zachęcić pielgrzymów do skorzystania z poradnictwa. Sprzyja temu sytuacja anonimowości. Owocność przeżyć zależy od czasu pobytu w sanktuarium. Dążyć należy do jego przedłużenia, tak by obejmował przynajmniej jeden nocleg. Strzec się trzeba pośpiechu.
Osobną kwestię stanowią tak chętnie kupowane przez pielgrzymów religijne pamiątki i dewocjonalia. Mają znaczenie zarówno dla pobożności, jak i szeroko rozumianego religijnego wychowania. Przed duszpasterzem stoi nie zawsze łatwe zadanie kształtowania umiejętności prawidłowego wyboru i zakupu. Duże znaczenie ma w tym przypadku artystyczna wartość przedmiotów i ich estetyka. Jeszcze istotniejsze jest ich duchowo-wychowawcze znaczenie. Trzeba zapytać, czy ich teologiczna symbolika jest prawidłowa? Czy będą we właściwy sposób kształtować religijne wyobrażenia osób, które z nich korzystają? Należy chronić pielgrzymów przed niebezpieczeństwem magicznego podejścia do pamiątek z odwiedzanych miejsc (np. kamienie, woda ze świętego źródełka), pamiętając, że przedmioty nie mogą posiadać same z siebie cudownej mocy. Mogą jedynie pomagać chrześcijaninowi, by z większą wiarą zwracał się do Boga, od którego pochodzą wszelkie łaski.

Czas po powrocie z pielgrzymki

Czas pielgrzymki charakteryzują intensywne przeżycia religijne, które zostawiają znaczący ślad w życiu jej uczestników. Często następuje w nich duchowa przemiana, nawrócenie, ożywienie religijnej gorliwości bądź podjęcie nowych postanowień. Nie można zmarnować tego potencjału, lecz przeciwnie, przez odpowiednie duszpasterskie działania należy dążyć do jego utrwalenia i rozwoju.
Duszpasterski program na szlaku powrotnym nie różni się od treści realizowanych w drodze ku sanktuarium. Więcej akcentów kładzie się jednak na utrwalanie dotychczasowych przeżyć i ukierunkowanie ku przyszłości. Pielgrzymka powinna zaowocować trwałą przemianą życia pątników. Należy mieć nadzieję, że ich życie religijne i zaangażowanie apostolskie stanie się intensywniejsze. Trzeba zatem sugerować konkretne postanowienia oraz zaprosić do udziału w życiu lokalnej kościelnej wspólnoty.
Po powrocie z pielgrzymki do miejsca zamieszkania odbywa się nabożeństwo dziękczynne. Jest ono okazją do przypomnienia najważniejszych przeżyć oraz uświadomienia, że były one wielką łaską, a zarazem zobowiązaniem. Przedłużeniem nabożeństwa jest spotkanie towarzyskie. Warto w nim wykorzystać przeźrocza, zdjęcia, nagrania i inne pamiątki zebrane podczas pielgrzymki, które w inny sposób utrwalają i przypominają jej duchowe doznania.
Spotkanie jest dobrą okazją, by włączyć jego uczestników do aktywniejszej formacji religijnej i zaangażowania w życie Kościoła. Część pielgrzymów należy już do religijnych wspólnot. Innym można zaproponować regularne spotkania po pielgrzymce, które w miarę upływu czasu ukształtują stałą grupę modlitewną, formacyjną bądź apostolską.

ks. Maciej Ostrowski

Pielgrzymki mają swe biblijne korzenie. Prawzorem dzisiejszych pątników jest patriarcha
Abraham. Wezwany przez Boga, wyruszył wraz ze swym rodem z Ur chaldejskiego do wskazanego mu kraju Kanaan (por. Rdz 12, 1 nn.). Naród izraelski z rozkazu Najwyższego wywędrował z Egiptu, ziemi niewoli, przez pustynię do Ziemi Obiecanej (por. np. Pwt 2, 7; Ps 136, 10-26). W obu wypadkach podczas wędrówki miały miejsce istotne religijne wydarzenia. Pielgrzymująca społeczność dokonywała duchowej przemiany i zacieśniała więź z Bogiem. W historii Starego Testamentu pojawiły się różnego rodzaju sanktuaria, do których wędrowali Izraelici. W miarę konstytuowania i oczyszczania kultu jedynego Boga na czoło wysuwała się wędrówka do świątyni jerozolimskiej. Każdy dorosły Izraelita był zobowiązany do nawiedzania świętego miasta trzy razy w roku (por. Łk 2, 41-42). Już wówczas kształtowały się rozmaite obrzędy odprawiane podczas nawiedzeń świętych miejsc: wzywanie imienia Jahwe (np. Rdz 12, 8), namaszczanie olejkiem (np. Rdz 35, 14), oczyszczenia (np. Rdz 12, 1 nn.), śpiew psalmów (Psalmy wstępowania, np. 120-134), składanie dziesięcin (Rdz 28, 22).

Jezus jako dziecko udał się według przepisu prawa z rodzicami do Jerozolimy (Łk 2, 41 nn.). Podczas publicznej działalności kilkakrotnie przybywał do świątyni na święta (np. J, 2, 13; 5, 1; 7, 14; 10, 22). Od początku istnienia chrześcijaństwa rodziła się i utrwalała pątnicza tradycja. Już św. Paweł Apostoł spieszył z pielgrzymką do Jerozolimy na święto Pięćdziesiątnicy (Dz 20, 16; 24, 11). Z czasem celem pielgrzymowania stały się miejsca związane z kultem męczenników i ich relikwii (szczególnie od III w.), ośrodki związane z kultem pustelników i rozwijającym się monastycyzmem (od końca III w.), Ziemia Święta oraz miejsca związane z kultem Męki Pańskiej i wizerunkami Chrystusa (zwłaszcza od IV w.), ośrodki związane z kultem maryjnym i czcią cudownych wizerunków Matki Bożej (zwłaszcza od V w.). Wykształcały się zarazem ośrodki pielgrzymkowe i sanktuaria o rozmaitym zasięgu: lokalnym, regionalnym (diecezjalnym), ponadregionalnym, krajowym (narodowym), międzynarodowym i światowym, w zależności od kręgu oddziaływania, aktywności duszpasterskiej i pochodzenia pielgrzymów. Także sposoby poruszania się pątników i czas trwania pielgrzymek nieustannie ewoluowały, co było związane z nowymi sposobami komunikacji, możliwościami finansowymi, infrastrukturą wzdłuż szlaków oraz w samych pątniczych ośrodkach.

ks. prof. dr hab. Maciej Ostrowski – prorektor, profesor Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie (Katedra Teologii Pastoralnej Szczegółowej) oraz Instytutu Teologicznego im. św. Jana Kantego w Bielsku-Białej, specjalizuje się w teologii pastoralnej, diecezjalny duszpasterz turystów i pielgrzymów, kapelan GOPR-u, prezes Krakowskiego Oddziału Koła PTTK nr 1 Pielgrzym.